Το Γεφύρι της Τσούκας – Μόρφης
Το δίτοξο γεφύρι της Τσούκας βρίκεται επάνω στον ποταμό Πραμόριτσα, χτισμένο σε μια πανέμορφη τοποθεσία. Το γεφύρι παλιά συνέδεε τους οικισμούς της Μόρφης, της Κορυφής, της Χρυσαυγής και της εγκαταλειμμένης σήμερα Τσούκας.
Στην περιοχή του βουνού της
Τσούκας οι Μορφιώτες είχαν τα χωράφια και τα βοσκοτόπια τους. Επίσης, το γεφύριπαλιότερα αποτελούσε τμήμα της βλαχόστρατας (του δρόμου δηλαδή που οι ποιμένες από ταβλαχοχώρια της Πίνδου, χρησιμοποιούσαν για την μετακίνηση των κοπαδιών του προς καιαπό τα χειμαδιά)
Φωτογραφία Ευανθία Φωτοπούλου
Πρόκειται για το παλαιότερο χρονολογημένο γεφύρι του Βοΐου. Από προφορικές μαρτυρίες είναι γνωστό, ότι χτίστηκε από πληρωμένους τεχνίτες και από τις Σαββατιάτικες αγγαρείες των κατοίκων της Μόρφης μεταξύ των ετών 1720 και 1730. Η χρηματοδότηση έγινε από τις φορολογίες που επέβαλε το αρματολίκι της περιοχής στα γύρω χωριά, εφόσον είχε ζητηθεί βοήθεια από τους κατοίκους της Μόρφης, μιας και για ένα τόσο πολυδάπανο έργο δεν θα μπορούσε να αντεπεξέλθει στα έξοδα ένα μόνο μικρό χωριό.
Φωτογραφία Κωνσταντίνου Αλ. Σιωμούλη
Παρουσιάζει πολλές ομοιότητες ως προς την κατασκευή με εκείνο της Σβόλιανης, που βρίσκεται λίγο πιο πάνω. Είναι δίτοξο με μία μεγάλη καμάρα στη Βόρεια όχθη, η οποία εδράζεται με εντυπωσιακό τρόπο σε κατακόρυφο βράχο. Έτσι δίνεται στο γεφύρι μια ελαφριά κλίση από Βορρά προς Νότο. Το μήκος του φθάνει τα 27 και το μέγιστο ύψος του τα 7 μέτρα.
Γίνεται εύκολα επισκέψιμο μέσω του μονοπατιού που συνέδεε τη Μόρφη με τη Χρυσαυγή, είτε από την πλατεία της Μόρφης σε 30΄, είτε από την εθνική οδό που βρίσκεται πιο χαμηλά σε μόλις 20΄
Φωτογραφίες Ιωάννη Παπαπανάγου
Πετρογέφυρο
Στην περιοχή Μπαλτώνικος – Λάκκος, σε υψόμετρο 800 μ., 2 χλμ. ανατολικά του οικισμού της Μόρφης, στην Επαρχία Βοΐου του νομού Κοζάνης, υπάρχει το τρίτοξο λιθόκτιστο γεφύρι, που επιτρέπει τη διάβαση του Πραμόριτσα, παραπόταμου του Αλιάκμονα. Συνέδεε παλιά τους οικισμούς της Μόρφης και της Τριάδας όπως και πολλά Καστανοχώρια με το Τσοτύλι.Η γέφυρα έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο με Υπουργική Απόφαση το 1995. Η κατασκευή της, σύμφωνα με μορφολογικά και κατασκευαστικά της στοιχεία, τοποθετείται στα τέλη του 18ου, με αρχές 19ου αι. Ο σκληρός ανοιχτογκρίζος ασβεστόλιθος που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή της εικάζεται ότι αποσπάστηκε από τον παρακείμενο βράχο.
Ο θρύλος θέλει μια χήρα από τη Μόρφη με τα ορφανά της ,τον Πέτρο και τη Γαλάνω, να ξεκινούν γλυρω στο 1650 για τη Βιέννη για να διεκδικήσουν την περιουσία του πατέρα τους που είχε αποβιώσει. Περνώντας το Λασπόρεμα, που εκείνη τη στιγμη είχε μεγάλη ροή, ο Πέτρος παρασύρθηκε και πνίγηκε. Αργότερα η μητέρα του επιχοτήγησε την κατασκεύη του γεφυριού και το ονόμασε στη μνήμη του γιου της “Πετρογέφυρο”
Αποτελείται από δύο συνεχή ισομεγέθη τόξα και ένα μικρότερο προς το νότο. Η κατασκευή αυτή προσδίδει στη διάβαση, που έχει μήκος 26 μ. και πλάτος 2,50 μ., κλίση ανηφορική από το νότο προς το βορρά. Η γέφυρα θεμελιώνεται στο νότιο άκρο της πάνω σε σκληρό έδαφος και στο βόρειο πάνω στο βράχο που υψώνεται απότομα στο σημείο αυτό αφήνοντας ένα στενό μονοπάτι προς το Βορρά. Για την ομαλή συνέχεια της κίνησης, ο κατά μήκος άξονας της γέφυρας στο βόρειο τμήμα της καμπυλώνεται στρίβοντας ανατολικά και δημιουργεί αμβλεία γωνία. Ενδιάμεσα τα τόξα στηρίζονται πάνω σε δύο βάθρα, τα οποία υψώνονται μέσα στη κοίτη του ποταμού. Τα βάθρα φέρουν νεροκόφτες από ορθογώνιους λίθους και από τις δύο πλευρές. Πάνω από το ένα βάθρο, μεταξύ των δύο μεγαλύτερων τόξων, υπάρχει ανακουφιστικό άνοιγμα.
To γεφύρι επισκευάστηκε με προσωπική εργασία Μορφιωτών, υπό την επίβλεψη του Σωτήρη Τζάρου την δεκαετία του ’80.
Πηγές
Ως τις αρχές της δεκαετίας του ΄60 δεν υπήρχε εσωτερικό δίκτυο ύδρευσης στο χωριό. Υπήρχαν όμως στέρνες (μερικέςσώζονται ακόμη) στα σπίτια που συνέλεγαν το νερό από τα
χιόνια που έλιωναν και τις βροχές. Επίσης υπήρχαν πηγάδια (μπνάρια), τα οποία εξακολουθούν μεν να υπάρχουν, έχουν όμως περιπέσει σε αχρηστία. Οι πηγές ήταν συνεχούς ροής και είχαν πάντοτε ποτίστρες, για τις ανάγκες των πολλών κοπαδιών που υπήρχαν ως και πριν πενήντα χρόνια. Οι ποιμένες φρόντιζαν για την καθαριότητα τους. Δυστυχώς σχεδόν η πλήρης εγκατάλειψη της ελεύθερης κτηνοτροφίας, οδηγεί σιγά σιγά και στην εξαφάνιση των πηγών.
Μουρταβέτσι
Η πηγή είναι συνεχούς ροής που παρείχε (και επιμένει να το
κάνει συντηρούμενη από καιρού εις καιρόν) πόσιμο νερό
στο χωριό, αλλά και στα κοπάδια από την ποτίστρα.
(Κάτω από την πηγή υπήρχε στέρνα της οικογένειας
Κωνσταντινίδη, που άρδευε το περιβόλι τους.)
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Δίκτυο εσωτερικής ύδρευσης
Το δίκτυο εσωτερικής ύδρευσης έγινε με δαπάνες του συλλόγου των εν Αμερική ξενιτεμένων Μορφιωτών και προσωπική εργασία των κατοίκων. Μάλιστα η Μόρφη έχει
πρωτοπορήσει σχετικά με τα άλλα χωριά του Βοίου. Μετά την τροφοδότηση όλης της επαρχίας από το φράγμα της Πραμόριτσας, οι πηγές αυτές εγκαταλείφθηκαν. Η πρώτη πηγή που έδωσε νερό ήταν το:
Τσατίφ
Βρίσκεται σε μεγαλύτερο υψόμετρο από την Μόρφη, πίσω από τον «Σβολιανίτικο Πέτνο», κάτω από τις περίφημες καστανιές. Η ροή ήταν φυσική, μέσω δικτύου. Γρήγορα διαπιστώθηκε ότι το νερό εκτός από το ήταν λιγοστό, είχε πολλά άλατα που δημιουργούσαν ιζήματα, μέχρι απόφραξης των σωλήνων! Δεν υπάρχει κτίσμα, παρά μόνο μια ποτίστρα για τις ανάγκες των κοπαδιών του Αυγερινού.
Κρυόνερος
Η πηγή βρίσκεται χαμηλότερα από το χωριό, περίπου
διακόσια μέτρα προς την κατεύθυνση του αγροτικού
δρόμου προς τον Αυγερινό (Κοστάντσκο) και περίπου
διακόσια χαμηλότερα. Εκεί κατασκευάστηκε
αντλιοστάσιο που μετέφερε το νερό προς την κεντρική
δεξαμενή. Ωστόσο ούτε η προσθήκη αυτού του νερού
έλυσε το πρόβλημα, διότι αύξαναν συνεχώς οι
ανάγκες.
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Κάτσιαρης
Βρίσκεται στο κέντρο του χωριού, ακριβώς πίσω από το
Καζαναριό, αλλά πλέον δεν έχει νερό. Πρόκειται για μια
σπηλιά μεγάλου σχετικά μήκους στην οποία το νερό
προκύπτει σαν από σταλακτίτες και δημιουργεί ρεύμα που εκρέει από την πόρτα. Συνήθως το Φθινόπωρο έπαυε να έχει ροή. Εδώ και δεκαετίες είναι εκτός λειτουργίας.
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Πλύμα
Πηγή ελάχιστα διακρινόμενη πλέον, στην είσοδο του
χωριού Ήταν συνεχούς ροής, αλλά μάλλον
υπάρχουν αμφιβολίες για την ποιότητα του. (Πάντως ο
Ανδρέας Δανιήλ, με το νερό της, πότιζε τους
ονομαστούς μπαχτσέδες του!)
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Γκαβοχασάνης
Θα βρούμε την πηγή ,με την μεγαλύτερη παροχή και
συνεχή ροή, περίπου χίλια εκατό μέτρα προς Τσοτύλι,
αν στο σημείο αυτό (στα «Ισιώματα»), ακολουθήσουμε
την παζαρόστρατα που οδηγεί προς το Πετρογέφυρο.
Αφού διανύσουμε επ΄ αυτής περίπου τριακόσια μέτρα,
θα την συναντήσουμε εκατό μέτρα αριστερά, στην
τοποθεσία «Καλημέρης», κάτω από χαρακτηριστικό
πευκοδάσος (του μακαρίτη Αλέκου Φωτόπουλου), μέσα
σε πυκνό και όμορφο δάσος.
(Το όνομα παραπέμπει σε μουσουλμάνο ξωμάχο που
παρέμεινε μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923
και όπως φημολογείται βρήκε οικτρό τέλος.)
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Σταλνίτσι
Μικρή πηγή με την απαραίτητη ποτίστρα, που
βρίσκεται περίπου οχτακόσια μέτρα και μόλις πενήντα
χαμηλότερα της εθνικής οδού, προς Τσοτύλι. (Ως πριν
κάποια χρόνια, διατηρούσε εκεί περίφημο μπαχτσέ, ο
Δημήτριος (Τάκης) Βλάχος)
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Καυκάλης
Πηγή με ποτίστρα, συνεχούς ροής
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Κλεφτοπήγαδο
Πανέμορφη πηγή, καλά κρυμμένη από δένδρα σε εσοχή
βράχου, στην κατεύθυνση προς Πετρογέφυρο, διακόσια
μέτρα μακρύτερα από τον εθνικό δρόμο (κάτω από το
πάλαι ποτέ αμπέλι του Αριστείδη Πανταζόπουλου)
Πρόκειται για μια πτύχωση του βράχου, από την οποία
ρέει κρύο και ιδιαίτερα εύγευστο νερό.
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
Δρομοπήγαδο (κατ΄ άλλους Βρωμοπήγαδο)
Η λιγότερο γνωστή πηγή. Βρίσκεται στο μονοπάτι που
οδηγούσε στα «Πελιάμπελα», δεξιά από το πολύ όμορφο εξωκλήσι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (που ανοικοδόμησε ο Σωτήριος Τζάρος και δώρισε στην κοινότητα), μόλις εκατό μέτρα και περίπου τριάντα
μέτρα χαμηλότερα.
Φωτογραφίες & Κείμενο Ιωάννη Παπαπανάγου
